اثر کبرا ، قانون پیامدهای ناخواسته؛ چگونه پاداش های مدیریتی نتیجه معکوس می دهند؟ - تور گرجستان ارزان

رویداد هند درسی ماندگار در دانش تصمیم گیری بر جا گذاشت. شهروندان باهوش خیلی زود دریافتند که تکثیر خانگی مار بسیار سودآورتر از جستجوی مارهای وحشی در طبیعت است. با افشای این ترفند، حکومت پرداخت انعام را لغو کرد و پرورش دهندگان نیز مارهایی را که دیگر ارزش مالی نداشتند در دشت رها کردند. این اقدام جمعیت خزندگان سمی را چند برابر افزایش داد.

سال ها بعد، رویدادی مشابه در هانوی ویتنام برای مهار موش های ناقل طاعون رخ داد؛ پرداخت پاداش به ازای تحویل دم موش، فاضلاب های شهر را پر از موش های زنده بدون دم کرد، چون شکارچیان ترجیح می دادند منبع درآمدشان به زاد و ولد ادامه دهد. این تجربه ها پایه ای برای درک محدودیت های نگاه خطی در اداره جامعه شدند.

اما چرا فکر انسان بارها در چنین تله های فکری گرفتار می آید و سازمان ها هنوز این خطای کهنه را تکرار می نمایند؟ ریشه لغزش تصمیم گیران در ناتوانی از حدس زدن رفتار سودجویانه انسان هاست یا الگوهای تک بعدی اساساً شکست می خورند؟ در این آنالیز سازوکارهای روانی، ساختارهای مالی و نمونه های تاریخی را مرور می کنیم تا ببینیم چگونه تدبیری ساده لوحانه به دردسری بزرگ تبدیل می گردد.

زمینه های تاریخی و ظهور مفهوم پیامدهای پیش بینی نشده

برای فهم دقیق این انحراف رفتاری، باید به بستر فکری حاکم بر مدیریت در قرن نوزدهم بازگشت؛ دورانی که شیفتگی به اصلاح مکانیکی بر فکر کارشناسان سایه افکنده بود. در آن روزگار حاکمان گمان می کردند رفتارهای جمعی مانند چرخ دنده های ساعت کار می نمایند و با کشیدن یک اهرم مالی، کنش عمومی دقیقاً در مسیر دلخواه مهار می گردد. اقتصاددان آلمانی هورست زیبرت (Horst Siebert) دهه ها بعد این الگو را در قالب اثری نظری تحلیل کرد و نشان داد نادیده گرفتن سرشت هوشمند جامعه، چگونه هر سیاست یک سویه را بی اثر می نماید. تاریخ نشان می دهد انسان ها در برابر هر قانون بیرونی، رفتاری سازگارشونده در پیش می گیرند.

انسان ها نظاره گرانی دست بسته نیستند، بلکه کنشگرانی اهل محاسبه به شمار می آیند که کوتاه ترین مسیر را برای افزایش سود یا کاستن از زحمت انتخاب می نمایند. وقتی یک ساختار اداری معکمک ساده برای از بین بردن مسئله ای پیچیده وضع می نماید، بستری تازه برای رانت و دور زدن قانون می آفریند. درک این پویایی به جامعه شناسان کمک رساند تا این رخداد تاریخی را در پیوند با قاعده ای کلی تر تحلیل نمایند: قانون پیامدهای پیش بینی نشده (Law of Unintended Consequences). این قاعده آشکار می نماید که خواست قلبی قانون گذار هرگز متضمن نتیجه کار نخواهد بود.

روان شناسی انگیزه و دستکاری هوشمندانه مقررات

وقتی ساختارهای اداری تصمیم می گیرند رفتارهای پیچیده آدمی را با پاداش های نقدی بیرونی تنظیم نمایند، خیلی زود با پدیده افت انگیزه اخلاقی روبه رو می شوند. کارشناسان اقتصاد رفتاری بر این باورند که ورود مشوق های پولی، نگاه اخلاقی افراد به وظایف اجتماعی را به معاملاتی روزمره بدل می نماید. در چنین فضایی، افراد به جای کوشش برای رفع کردن بحران، تمام تمرکز خود را بر این می گذارند که چگونه با کمترین زحمت، بیشترین دریافتی نقدی را به جیب بزنند. چنین کوششی برای سوءاستفاده از چارچوب قانون در متون مالی، بازی با سیستم (Gaming the System) نام دارد.

پژوهش های رفتاری نشان می دهند هر زمان یک متغیر آماری به عنوان معیار موفقیت انتخاب گردد، کارایی خود را به عنوان ابزار سنجش به طور کامل از دست می دهد. این اصل بنیادین که به نام قانون گودهارت (Goodharts Law) شناخته می گردد، شرح می دهد که متصل کردن پاداش به آمارهای ظاهری، به جای درمان ریشه بیماری، خلاقیت افراد را به سمت جعل نتیجه راهنمایی می نماید. حاصل کار این است که کارکنان یا مردم نه تنها مشکل را ریشه کن نمی نمایند، بلکه آن را مثل گنجینه ای درآمدزا زنده نگه می دارند تا پرداخت مزایا قطع نگردد.

تجلی تله های انگیزشی در دنیای کسب وکار مدرن

ردپای اثر کبرا فقط در تاریخ استعمار دیده نمی گردد، بلکه روزانه در سازمان های نامدار و شرکت های فناوری پیشرفته با ظاهری فریبنده تکرار می گردد. برای نمونه وقتی یک شرکت نرم افزاری به برنامه نویسان بر اساس شمار کدهای نوشته شده پاداش می دهد، نتیجه مستقیم آن فراوری برنامه هایی حجیم، شلخته و پر از بخش های زائد است. در مثالی دیگر، در نظر گرفتن تشویقی برای پشتیبانان فنی بر پایه کاستن از طول مکالمه، کارمندان را تشویق می نماید تماس مشتریان را پیش از حل مسئله قطع نمایند تا امتیاز فردی بهتری ثبت نمایند.

در دپارتمان های فروش نیز اصرار وسواس گونه بر بستن قراردادهای خاتمه فصل، پرسنل را ترغیب می نماید تا تخفیف های نجومی و خارج از قاعده ای به خریداران پیشنهاد دهند. این شیوه هرچند آمار فروش موقت را بالا می برد، جریان نقدینگی و اعتبار بلندمدت سازمان را به لبه پرتگاه می کشاند. مدیران سازمانی می پندارند ارقام و فرمول های پیچیده دستمزد ضامن سودآوری است؛ غافل از اینکه این مشوق های کج رو، توان سازمانی را فرسوده می نمایند و رضایت مخاطب را هدف می گیرند.

محیط زیست و فجایع ناشی از مشوق های نسنجیده

عرصه حفاظت از منابع طبیعی از تاریک ترین بسترها برای نمایش عواقب انگیزه معکوس به شمار میرود؛ جایی که قوانین خیرخواهانه حفاظتی، نتایجی تلخ و فاجعه بار پدید آورده اند. در بعضی کشورها وضع مقررات سفت وسخت برای ممنوعیت قطع درختان یا جلوگیری از ساخت وساز در اراضی دارای گونه های حیات وحش نادر، بحران ساز شد. پاره ای از مالکان پیش از ثبت رسمی زمین به وسیله کارشناسان محیط زیست، پوشش گیاهی را سوزاندند یا جانوران کمیاب را شکار کردند تا ملک آن ها از شمول منطقه ها حفاظت شده خارج گردد و بهای آن سقوط نکند؛ رویکردی هولناک که میان منتقدان به قاعده شلیک کن، چال کن و ساکت بمان شناخته شد.

طرح های مرتبط با بازیافت زباله و پسماند شهری نیز چنین سرنوشت ناگواری را لمس نموده اند. نرخ تضمینی تحویل ضایعات پلاستیکی در منطقه های از دنیا، راه را برای فراوری زباله های مصنوعی و واردات مواد نامرغوب باز کرد تا سودجویان پاداش زیست محیطی دریافت نمایند. این روینمودهای سطحی نه تنها مرهمی بر زخم اکوسیستم نگذاشت، بلکه سفره بودجه های عمومی را خالی کرد و لزوم بازنگری در طراحی مشوق ها را آشکار ساخت.

چالش های به جامانده و ریشه های خطای فکری طراحان سیستم

دلیل ادامه یافتن این چرخه شکست را باید در میل ناخودآگاه فکر به محاسبات خطی جستجو کرد. طراحان برنامه های مدیریتی دنیا پیرامون را یک دستگاه ساده تصور می نمایند که در آن هر کنش اداری، واکنشی تک بعدی و قابل پیش بینی به بار می آورد. غفلت از بازخوردهای درونی سامانه ها که پیوسته در حال تغییر شکل هستند، مدیران را در بن بست گرفتار می نماید. این ناتوانی سبب می گردد سرپرستان ارشد به جای بازبینی روش ها، مبالغ پاداش یا شدت تنبیهات را دوچندان نمایند و بحران را به مرحله ای پرهزینه تر بکشانند.

مانع بازدارنده بعدی، سرسختی نهادهای رسمی در پذیرش شکست است. اعتراف به اینکه یک دستور دولتی بحرانی ملی پدید آورده، هزینه سنگینی برای کارنامه بانیان آن خواهد داشت؛ از این رو مدیران عموماً با پنهان کاری یا تغییر آمارهای رسمی، روی فاجعه سرپوش می گذارند. تا وقتی سنجش دستاوردهای زودهنگام به جای تحلیل فرآیندهای پایدار بنشیند، سیستم اراده ای برای اصلاح عیب های خود ندارد و بهای سنگین این چرخه باز هم از جیب جامعه پرداخت خواهد شد.

راه حلهای هوشمندانه برای خنثی سازی اثر کبرا

برای در امان ماندن از تله های انگیزشی، متولیان ناچارند از دیدگاه های سنتی فاصله بگیرند و الفبای تفکر سیستمی (Systems Thinking) را به کار ببندند. نخستین پیش شرط قبل از ابلاغ هر مصوبه، ارزیابی رفتاری و اجرای شبیه سازی برای کشف رخنه های سوءاستفاده به وسیله افراد باهوش است. در این فرآیند صاحب نظران نقش منتقدان فرضی را بر عهده می گیرند و همه راه های احتمالی دور زدن قانون را تحلیل می نمایند تا روزنه ها پیش از شروع کار مسدود شوند؛ فرایندی مشابه که در مهندسی شبکه به عنوان ارزیابی تیم قرمز اجرا می گردد.

راه حل تکمیلی دیگر، طراحی سنجه های درهم تنیده است. اگر قرار است تسریع در ارائه خدمات پاداش مالی داشته باشد، همزمان باید شاخص کیفیت نهایی و مقدار نارضایتی دریافت نمایندگان نیز روی دستمزد اثر بگذارد تا کارایی صوری کنار برود. به کار بستن طرح ها در ابعاد آزمایشی کوچک و پایش دائمی بازخوردها، اجازه می دهد خطاهای محاسباتی زودتر شناسایی شوند. پایه ریزی سیستم ها بر پایه انگیزه های انسانی و نگاه همه جانبه، تنها مسیر نجات از تله هایی است که به نام نجات و به کام بحران ساخته می شوند.